All history is the history of unintended consequences, [...]

David Blackbourn, as cited by Neal Ascherson

De Hema heeft deze week een T-shirt zonder mouwen in de aanbieding.

Dat maakt het een I-shirt. Ook wel hemd. Lijkt mij. Al ben ik geen expert in mannenmode, laat staan iemand die zich daar op voor zou laten staan.

Ik denk alleen wel iets van logica te weten. Het T-shirt heet zo omdat de naam de vorm volgt. Toegegeven, H-balken worden meestal als hoofdletter i-balk gemonteerd. Maar dat is ook de enige uitzondering die ik op die basisregel ken.

Enfin.

[W]e shouldn’t be surprised at the antipathy toward democracy displayed by the Bush administration…. As already noted, fundamentalism and democracy are completely antithetical. The opposite of the Enlightenment, of course, is tribalism, groupthink; and more and more, this is the direction in which the United States is going…. Anthony Lewis who worked as a columnist for the New York Times for thirty-two years, observes that what has happened in the wake of 9/11 is not just the threatening of the rights of a few detainees, but the undermining of the very foundation of democracy. Detention without trial, denial of access to attorneys, years of interrogation in isolation—these are now standard American practice, and most Americans don’t care. Nor did they care about the revelation in July 2004 (reported in Newsweek), that for several months the White House and the Department of Justice had been discussing the feasibility of canceling the upcoming presidential election in the event of a possible terrorist attack.

Gore Vidal, President Jonah [Redux]

On the interesting website Truthdig.com.

August Willemsen meldt in zijn onvolprezen Braziliaanse brieven een toevallige vondst die hij deed bij archiefonderzoek. In een lokaal krantje, uitgegeven ergens in de Amazone-jungle, werd begin jaren ‘40 al geschreven over de vernietigingskampen in Nazi-Duitsland.

Dat maakt het merkwaardig dat dit toen niet bekend zou zijn geweest in Nederland, zo merkt Willemsen daarover op.

Jaren later schrijft hij in andere boeken dat zijn eigen vader fout zat in de oorlog, wat die ene opmerking nog pregnanter maakt.

Maar, wat kunnen mensen weten, en wat willen mensen weten? Het is een vraag waar ik als wetenschapshistoricus regelmatig mee te maken heb gehad, bij mijn pogingen om de mentaliteit van een tijdperk te reconstrueren. En het blijkt steeds een vraag te zijn die ik niet goed kan beantwoorden.

Neem nu een niet geheel willekeurig gekozen ander voorbeeld. Volgens enquêtes weet een aanmerkelijk deel van de Amerikaanse bevolking zeker dat hun leger Irak bezet houdt, omdat dit land achter de terreuraanslagen op 9/11 zit. Dat dit niet zo is, hoeft hier geen betoog. Interessanter lijkt me de vraag hoe het komt dat zo veel mensen iets geloven dat evident niet waar is.

In the New Statesman onthult John Pilger deze week bijvoorbeeld hoe MI6 gelogen verhalen over de dreiging van Saddam Hussein ‘plantte’ in de Britse media. Het erge is alleen dat deze actie van de inlichtingendienst niet eens nodig was; journalisten zijn uit zichzelf al serviel genoeg om de macht ten dienst te zijn, en brieven propaganda doorgaans kritiekloos door.

Nadenken is een luxe die weinigen zich kunnen permitteren. En dan nog, wat kan éen weldenkend mens betekenen alleen?

Het is éen ding de regering op een leugen te betrappen, het is al iets heel anders daaruit de consequentie te trekken dat alles wat gezagsdragers zeggen onderzocht moet worden op betrouwbaarheid.

Enfin, dit is een hele aanloop voor iets waar ik nu maar morgen verder over schrijven zal. Publicist Ies Vuijsje stelt in het pasverschenen boek Tegen beter weten in dat de Nederlandse bevolking al eind 1942 over de vernietigingskampen wist. En dat dit in de officiële Nederlandse geschiedschrijving over de oorlog ontkend wordt.

Maar is dit een zinvolle aanmerking?

Zie ook: ‘De mythe van het niet weten’, bij 2Vandaag.

eerder in dit serietje geschreven

Binnen de Nederlandse cultuur is de Holocaust een totem. Maar veel merkwaardiger is de status die de hele Tweede Wereldoorlog heeft. Nog steeds lijkt dat de enige periode in de 20e eeuw te zijn geweest die er toe heeft gedaan. Er verschijnen elk jaar nog tientallen boeken met nieuwe interpretaties van de gebeurtenissen. En niemand kijkt er vreemd van op als een auteur die ruim na 1945 geboren werd zijn of haar roman toch in die oorlog laat spelen.

Ook dat stomvervelende boekenweekgeschenk van dit jaar had de Nazi-tijd weer als decor, ondanks dat die Arthur Japin in 1956 geboren is.

Dat vind ik stuitende gemakzucht. Een onnozel trucje om een verhaal extra lading te geven zonder daar zelf iets voor te hoeven doen.

Die ergernis van mij is ooit een keer ontstaan. Eén aanleiding zal het teveel aan Wereldoorlog in alles zijn geweest; de jaarlijkse reünie van altijd dezelfde films op televisie de komende weken. Maar een trigger is zeker ooit een schooltentoonstelling geweest, die het vreselijke motto had: ‘dit mag nooit weer gebeuren, kinderen.’

Waar slaat dat ‘dit’ op, vroeg ik me toen al af.

En ik kan nog altijd niets verzinnen wat na de Tweede Wereldoorlog niet ergens anders in de wereld is gebeurd. Al zal de systematische uitroeiing van mensen elders misschien wat minder Deutschgründlich zijn gebeurd; dat is een detail.

Sterker nog, veel van wat in die bezettingstijd gebeurde, is daarna ook hier in dit land herhaald. Domweg omdat wij zo zijn. Het ligt in de menselijke natuur om het liefst te handelen door niet te handelen. Of om autoriteit blind te gehoorzamen, ook al heeft die misschien dubieuze gronden voor bevelen.

Maar goed, daarin ligt voor mij ook de kern van mijn geschiedenisstudie. Ik vind het unieke en eenmalige meestal niet zo heel interessant, zeker niet als het om politieke geschiedenis gaat. Mij gaat het erom te leren hoe mensen zijn, wat ze doen; en hoe dit veranderde in de loop der eeuwen.

Dit wordt op deze manier helaas wel een feuilleton. Ik ben nog steeds niet op een punt waarop het me lukt in twee zinnen uit te leggen of Ies Vuijsje nu interessante kritiek op het werk van Loe de Jong heeft, of niet.

Morgen verder.

Wielrenner Michael Boogerd zal nooit de klassieker Luik-Bastenaken-Luik winnen, zo veel werd vandaag weer eens duidelijk.

Of eigenlijk wist ik het ook wel, maar Boogerd lijkt elk jaar even in een kansrijke positie te komen om toch te winnen. Dus gun je hem wel wat, al was het maar om zijn eeuwige harde werken. Vandaag ontsnapte hij een kleine dertig kilometer voor de finish met de Spanjaard Rodriguez, en had hij tot op de laatste helling een redelijke voorsprong op de achtervolgers.

En zelfs nadat hij achterhaald werd die paar kilometer voor het eind, finishte hij nog in de kopgroep. Dat geeft hem het volgende palmares in deze wielerwedstrijd:

1997. 52e
1998. 5e
1999. 2e
2000. 17e
2001. 5e
2002. 13e
2003. 3e
2004. 2e
2005. 3e
2006. 5e

Luik Bastenaken Luik is mijn favoriete wielerklassieker, ik heb daar eerder al eens over geschreven [twee keer zelfs]. Prettig aan deze wedstrijd is dat altijd tot op het laatst onzeker blijft wie winnen zal, en dat dit nooit een meefietser is.

Nu ja, de enige zekerheid is dus nu wel dat Boogerd niet wint.

17 jaar dacht ik: wat is dat toch knap van zo’n dun draadje. Dat dit nooit knapt [bij het schaven van de kaas].

Nu zal ik dit nooit meer denken.

Jammer dan toch weer, hoe het Journaal alle aardigheid uit een bericht weet te halen. Verbaasd klinkt de stem van de verslaggever dat die rare Chinezen durven te beweren Amerika ontdekt te hebben, tachtig jaar voor Columbus nog.

Dit nu is niet geen bewering, maar mag gezien alle bewijzen rustig wel een historisch feit genoemd worden. Punt is alleen dat het waarschijnlijk bij ontdekken bleef, en niet ook overging in verovering, onderwerping en genocide, zoals vanuit Europa plaatsvond.

Blijkbaar telt dat meer.

Zheng He maakte in opdracht van de toenmalige Chinese machthebbers verscheidene ontdekkingtochten aan het begin van de vijftiende eeuw. Tot waar die reikten is niet zeker; de buitenlandse politiek van latere machthebbers veranderde; archieven over wat er buiten het land speelde werden vernietigd. Tochten naar Malakka en Arabië worden in elk geval ook door anderen bronnen bevestigt.

Maar van onderstaande wereldkaart, waarin informatie uit de tochten van de admiraal verwerkt zou zijn, is het heel dubieus of die wel echt kan zijn.

Neemt niet weg dat er genoeg over de tochten van Zheng He gezegd kan worden. Zie bijvoorbeeld zijn uitgebreide lemma in de Wikipedia, met een realistischer wereldkaartje. Of bekijk de nogal speculatieve website 1421.tv eens.

Vorig jaar eindigde deze kroniek in mijn jaarlijstje van aanbevelenswaardige boeken. Bij de bespreking merkte ik op:

* Overigens schrijft Rentes de Carvalho al in september 1999 dat hij graag een website hebben zou, om daarop signalen te zetten met de intentie “waarmee men vroeger flessen in zee wierp”. Ik heb gezocht of hem dat inmiddels gelukt is, maar niets gevonden. Iemand?

Daar kwam vandaag antwoord op: die website is er. Waarvan akte.
 
 
 

zie ook: Er is hier niemand ii, voor de link naar een interview met de schrijver

Dodderige provinsjestedsjes, mei yn histoaryske sintra bouwurken, lykas renêssânsehuzen, neogoatyske katedralen, rokokopaleiskes, patrisiërshuzen en kultuertimpels yn art-dekostyl, binne harren libben net wis as moderne yuppys (yuppies), dy’t net te attrapearjen attrappearjen binne op it each-hawwen foar it âlde, drystmoedich harsels tjirgje mei de slopershammer.

en fierder: it hiele diktee

Dat was de eerste zin van het Frysk Diktee, en meteen al had ik spijt mee te doen. De schurft heb ik aan die spellingswijziging van 1978, toen alle leenwoorden fonetisch Fries werden. ‘Renêssânse’ is geen woord, als de hele wereld dat tijdperk ‘renaissance’ noemt.

Maar goed, ik had me nu eenmaal ingeschreven, en deed live mee via ‘t internet. En wat ik verkeerd deed, gebeurde consequent verkeerd. Rococo-paleiskes, Art Deco-styl. Niet alleen daarom werden het ruim dertig fouten. Te veel fouten kwamen doordat ik nooit meer Fries schrijf, en dus woorden met een tussen-n schreef waar die niet hoeft. Om maar éen ding te noemen.

Hawar. Noait wer.

Volgens het nieuws denkt 83% van de Nederlanders helemaal verkeerd dat de jodenvervolging de oorzaak van de Tweede Wereldoorlog was. Nadere bestudering van de enquête waar die uitspraak op gebaseerd is, leert twee dingen. De Nederlanders denken dat helemaal niet uit zichzelf, en de media schrijven blindelings persberichten over.

Uit het onderzoeksverslag [pdf] blijkt dat de ondervraagden van diverse opties konden aangeven of zij dachten dat daarin een oorzaak voor de oorlog lag. Volgens 88% was een reden dat Duitsland wilde uitbreiden en andere landen bezetten. Zie onderstaande grafiek:

Dat is me te toch al te bar Comité 4 en 5 mei. Eerst mensen die vrijwillig aan een onderzoek meedoen met een verkeerd antwoord voeren, en vervolgens luidkeels in het nieuws kraaien hoe dom en misleid ze zijn over de Tweede Wereldoorlog. Dit is wel een heel doorzichtige poging vervolgsubsidie te verwerven.

Toch zijn andere resultaten uit dit onderzoek wel weer interessant. Bijvoorbeeld dat vrouwen minder kennis over oorlog hebben dan mannen, en dat ook nog eens makkelijker toegeven. Of dat mensen het tal oorlogen in de wereld nu overschatten.

Maar goed, dat die jodenvervolging een totem is, merkte ik eerder deze week al eens op.

Terwijl ik verbaasd bekijk waartoe de wedijver om de mooiste tuinkabouter in mijn buurtje leidt, staart een kat terug. Tot ik flits…

Loe de Jong’s Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog zal ik nooit lezen. Dat werk bestaat uit te veel delen, maar meer nog is een bezwaar dat het niet biedt wat ik eventueel nog over die oorlog zou willen weten. Bovenal lijkt het mij te moralistisch, met z’n nogal absolute tweedeling in goed en fout.

De Jong’s levenswerk richt zich verder ook op een lezerspubliek dat ik niet ben. Tot dat publiek horen volgens mij de mensen die de Tweede Wereldoorlog bewust hebben meegemaakt, of die kind waren in die tijd en hen kennis daarover willen aanvullen.

Maar, de vis kent het water niet waarin die zwemt. Ik schreef daar eerder over. Geen historicus beschrijft van een tijd wat iedereen al weet daarover. Alleen weten latere generaties nu juist niet precies wat eerder normaal was.

‘Geschiedenis is een discussie zonder eind,’ schreef de historicus Geijl terecht. In andere woorden: elke generatie stelt weer subtiel andere vragen aan het verleden. En projecteert daarbij waarschijnlijk ook nieuwe misverstanden op wat ooit geweest is.

Uit dat onderzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei bleek dat veel jongeren dachten dat de moslims ook wel vervolgd zouden zijn door de Nazi’s. Dit waarschijnlijk vanwege de situatie op dit moment. Terwijl de Grootmoefti van Jeruzalem nu juist de Endlösung zo van harte toejuichte indertijd.

Wat mij ergens wel zou interesseren over de periode 1930-1946 is de vraag hoe normaal het antisemitisme onder de Nederlandse bevolking toen was, bijvoorbeeld. Alleen lijkt me dat niet iets makkelijk te beantwoorden is, mede gezien het politiek correcte denken van nu over dit onderwerp, en de totem Holocaust. Onze woordenboeken zijn tegenwoordig gekuist van de meeste woorden of samenstellingen die denigrerend over Joden waren. Open publieke discussie over de politiek van Israël is vrijwel onmogelijk.

Maar dat de overlevenden van de concentratiekampen met niets terugkwamen in Nederland, en daar geen enkele opvang voor hen was, is toch ook vastgelegd. Neem bijvoorbeeld het boek U wordt door niemand verwacht, of reportages van programmamaakster Netty Rosenfeld.

En eveneens ik hoor en lees het toontje waarmee sommigen de kil bureaucratische besluiten van een minister Verdonk toejuichen. Eigen volk eerst blijft een sterke oeremotie.

Onze machthebbers staan niet voor niets boven ons, is ook al zo’n oeremotie die het kritisch denkvermogen uitschakelt.

Historica Nanda van der Zee publiceerde in 1997 de studie Om erger te voorkomen. Daarin staat, heel kort samengevat, dat het Koninklijk Huis Nederland schade had berokkend door in de meidagen van 1940 naar Groot-Brittannië te vluchten. Mede daardoor stelden de bezetters hier een civiel bestuur in, in plaats van een militair, waardoor de jodenvervolging zo veel erger werd dan elders.

Nogal wat historici vonden deze these niet kunnen, en uiten dit emotioneel. Dat hoort blijkbaar bij het onderwerp. Zo werd zij door iemand als Wilhelmina-biograaf Fasseur voor Mussert-aanhanger uitgemaakt.

Maar het antwoord proberen te vinden op waarom-vragen lijkt me nu net de elementaire taak voor historici. Helemaal als er verklaringen zijn die anderen bijna zestig jaar lang ongenoemd lieten.

Toen Ies Vuijsje vorige week Loe de Jong beschuldigde een slecht historicus te zijn, was ik vooral erg benieuwd naar zijn achtergrond. Was Vuijsje een leeftijdgenoot van mij, of misschien zelfs nog jonger? Maar het bleek een man van middelbare leeftijd te zijn, die in interviews aangaf onderzocht te hebben of het lijden van zijn ouders voorkomen had kunnen worden.

En volgens Vuijsje is dat zo. Men wist al vroeg in de oorlog dat de Joden naar vernietigingskampen verdwenen. En Vuijsje trekt daar de vergaande onclusie uit dat er veel meer gedaan had kunnen worden om levens te redden.

Ik vind dat uiteindelijk niet zo’n interessante stelling. Met alle kennis van nu de loop van de geschiedenis willen herschrijven, is heel menselijk natuurlijk. Achteraf kijkt eenieder de ezel in zijn kont. Maar dan verwijten gaan maken, haalt zo weinig uit. Daarom is de kwestie die Nanda van der Zee aan de orde stelde veel interessanter, al verklaart zij lang niet alles.

Vuijsje dacht een valide waarom-vraag te stellen. Maar nu ik zijn boek in handen heb gehad, blijkt dat weinig meer dan een opeenstapeling van feitjes die samen éen felle aanklacht willen vormen. Alleen zeggen honderden bewijsjes voor een bewering niets, als er niet bijvoorbeeld ook tegenstemmen worden opgenomen die uitleggen waarom zij dan van niets wisten.

Zie ook:
Tegen beter weten in
Tegen beter weten in ii
Tegen beter weten in iii
 
 

De plaatselijke bieb is over gegaan op een ander computersysteem, en ineens zijn er allerlei interessante staatjes in te zien. Jammer genoeg kon ik nog niet opvragen welke boeken het minst uitgeleend worden; welke titels al sinds de aanschaf onaangeroerd in de kast staan. In plaats daarvan dan maar het lijstje fictieboeken die de afgelopen maand het vaakst werden uitgeleend:

41 x De Da Vinci Code
41 x Het Bernini mysterie
24 x De terugkeer van de dansleraar
24 x Knielen op een bed violen
24 x Sonny Boy
20 x Een warm huis
18 x De bruid
18 x De bewoonde wereld
18 x Onderhuids
18 x De rode kamer

In deze top 10 staan 6 thrillers/detectives, 1 psychologische roman, 1 familieroman, 1 streekroman, en 1 niet nader benoemd werk.

Van deze titels wil ik misschien Sonny Boy nog weleens lezen. Maar pin me daar niet op vast. Wel is me duidelijk geworden hoe het komt dat als ik een keer een boek zoek dat de lokale bibliotheek toevallig wel heeft, dit altijd voor het grijpen in de kast staat.

Since Che equals Revolution, nowadays

other CliChes

Een Boot Camp heet het mirakel dat dit mogelijk maakt.