it is dochs oars, sûnt 2001

Deze eeuw is mijn verzameling aan e-boeken vooral uitgebreid met teksten die ik in boekvorm niet gauw zou kopen. Rapporten bijvoorbeeld, of overheidspublicaties. Dissertaties ook. Teksten die meestal eerder als naslagwerk dienst doen dan als leesboek.

Maar geen bibliotheek ook bestaat er voor het leuk alleen.

Het mooie is dat zulke teksten tegenwoordig automatisch online komen te staan. Voorheen moest ik daar nog vaak achteraan bellen; wat allemaal zo weinig met internet te maken had. Dus zat ik op 12 januari al in het Rapport Commissie van Onderzoek Besluitvorming Irak te lezen, terwijl de persconferentie daarover nog beginnen moest.

En zo hoort het ook. Samenvattingen, en persconferenties, concentreren zich doorgaans toch maar een of twee aspecten van een verhaal. Zelden zijn dat de meest wezenlijke aspecten.

Bovendien bleek dat de inhoud van het rapport al ogenblikkelijk tot tamelijk voorspelbaar politiek theater leidde. Waarop de aandacht van de pers, zoals gebruikelijk, zich vervolgens daar geheel op richtte. En dit allemaal pijnlijk weinig had te maken met de systeemrot die de Commissie Davids had aangetroffen.

Al denk ik zelf dat het allemaal nog erger is dan in het rapport staat; maakt me niet of dit nu door incompetentie komt, of door iets anders.

boeklog 8 ii 2010

[lees de hele serie over e-boeken in de praktijk]

Ik verzamel elektronische boeken sinds 1992 of ‘93. En de voornaamste bron van digitale teksten toen, Project Gutenberg, bestaat al sinds 1971. Vandaar dat ik het wat onzinnig vind om me bij het onderwerp e-boeken te focussen op de waan van de dag, zoals een nieuw gadget dat toevallig overdreven veel pers krijgt.

Er zijn twee belangrijke verschuivingen in het maken van elektronische boeken sinds 1971.

De eerste is de manier waarop bestaande teksten worden gedigitaliseerd. Het zou me niet verbazen als de eerste e-boeken gewoon nog door vrijwilligers zijn overgetypt uit de papieren uitgaven. Tegenwoordig zijn er machines te koop die een boek volautomatisch scannen, zo’n afbeelding dan lezen met optische karakterherkenning (OCR), en omzetten naar een tekstdocument.

En toch is daarna altijd nog een proeflezer nodig om zo’n gedigitaliseerde tekst te corrigeren.

Hoe schoon de teksten zijn die Project Gutenberg oplevert, blijkt eigenlijk pas bij het bekijken van e-boeken die wel zijn ingescand, maar niet nog eens door een menselijk oog bekeken. Zonder kan eigenlijk niet.

De tweede belangrijke verschuiving is dat digitaliseren ineens niet alleen het werk meer is van vrijwilligers, of zonderlingen. Hele bedrijven zijn er brood in gaan zien; nog afgezien van alle overheden die hun erfgoed gingen veiligstellen. Maar, hoe ambitieus de projecten van Google en Microsoft ook zijn, of waren — zij wilden alle menselijke kennis uit boeken digitaal ontsluiten — het blijft nog steeds een crime om een elektronisch boek te lezen dat slechts door een machine is aangevat.

Wat de grootschalige scanprogramma’s, zoals Google Books, en Microsoft Live Search Books, wel al hebben opgeleverd, is dat er steeds meer facsimile’s online zijn komen staan van papieren boeken. Dus is zelfs een ongecorrigeerd boek dan nog altijd goed leesbaar. Het menselijke oog heeft nog altijd veel minder moeite om de juiste letters en worden op een afbeelding te zien dan elektronische tekstherkenning. [De Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren laat de oude boeken dan ook overtypen, in een lagelonenland; waar geen van de typisten of typistes de taal kent].

Vind ik PDF in de praktijk wel een rampzalig onhandig formaat voor facsimilé’s. Zijn me gewone plaatjes, of Djvu-toepassingen liever.

En in de browser, middels de plaatjes van Djvu, las ik Mencken’s Little Book in C Major.

boeklog 7 ii 2010

[...] In 1965 kreeg de Italiaanse filmregisseur Federico Fellini het idee voor een film. De werktitel had hij al. De reis van G. Mastorna. En de film zou gaan over de cellist Giuseppe Mastorna, van wie het vliegtuig lijkt te verongelukken, tot het toch veilig landt, op een plein in een onbekende stad. [...]

boeklog 6 ii 2010

Een correspondent vraagt me of ik nog aandacht ga schenken aan al de andere dingen die weleens e-boek genoemd worden. De Kindle’s, iPad’s, Iliad’s, of hoe de e-readers ook maar heten die op het moment telkens even te veel publiciteit halen.

Het antwoord op die vraag is kortweg nee.

Ten eerste zijn die apparaten nog te primitief. Ten tweede zijn het nicheproducten, en is de kans niet groot dat e-lezers als zelfstandig apparaat blijven bestaan. En ten derde is het niet heel interessant om een brede en ingrijpende culturele ontwikkeling te beschrijven aan de hand van iets dat toevallig nu even op de markt is. Zelfs al denken sommige mensen persoonlijkheid te kunnen ontlenen aan het bezit van zo’n ding. [En veel geluk daarmee].

Een fundamentele verandering die wel aandacht vraagt, is de opmars van technologie om boeken af te kunnen sluiten van anderen, of van normaal gebruik. Zowel de Kindle, als de Apple iPad, leggen grote beperkingen op aan de boekenkoper. Gaat het me nog niet eens om de gedwongen winkelnering alleen.

Geen mens zou van een normale boekhandel accepteren als die zei: u moet eerst een harde houten keukenstoel bij ons aanschaffen, om dit boek te mogen kopen. En na de koop mag u dit boek alleen lezen als u op die keukenstoel zit. Op elke andere stoel of in bed gaat het boek namelijk niet open.

Toch leggen veel e-readers vergelijkbare beperkingen op.

Mede daarom verwacht ik veel meer van e-readers als middel van kranten of tijdschriften om abonnees te binden, dan als concurrent van het papieren boek.

Is er toch nog wel iets te zeggen over het lezen van een beeldscherm. Omdat er wel degelijk boekformaten zijn die al aantrekkelijker zijn geworden in elektronisch formaat. De kijkboeken. Zoals de fotoboeken, kunstboeken, en stripalbums. De afbeeldingen daarin profiteren nogal van het licht dat door ze heen straalt. En de pixels van een monitor of leesapparaat doen aan beeld meer recht dan de rasters van een kleurenpers ooit konden.

De toekomst van het stripverhaal is een digitale toekomst. Ik lees ze nu al liever van een scherm. Beeldvullend. Met software als CDisplay bijvoorbeeld.

En opvallend genoeg kan dat ook. Er is opvallend veel aan ingescand materiaal te vinden online. Tot zeer unieke uitgaven uit het begin van de twintigste eeuw aan toe. Alleen komt dat materiaal niet van uitgevers, omdat ook in deze geen enkele vernieuwing te verwachten is van uitgevers.

Zal het beeld helemaal mooi worden als stripmakers de mogelijkheden van het nieuwe publicatiekanaal gaan uitproberen.

boeklog 6 ii 2010

Een prikkelende vraag die het e-boek nu al oproept, is: wat wordt de rol van de uitgevers in de toekomst?

De afgelopen weken werd onder meer nieuws dat de schrijver Ian McEwan de elektronische versies van zijn oude boeken rechtstreeks via Amazon.com gaat verkopen — buiten de uitgever om. Zo ontvangt hij voortaan 50% van de verkoopprijs, in plaats van maximaal 25%. [Bij papieren boeken ligt het percentage aan royalty's doorgaan tussen de 7% en 15%].

Ook Leon de Winter kondigt aan een eigen webwinkel te beginnen met elektronische titels.

Op dit moment vervullen uitgevers nog meerdere rollen. Zo zijn zij het die in beginnende schrijvers investeren, door een boek van hen uit te geven. Waarbij op dit moment geldt dat het de uitgave door een echte uitgever, helemaal als die enige naam bezit, een kwaliteitskeurmerk is. [Ik geef toe, hier stond eerst: zou horen te zijn].

Tegelijk verdienen de meeste uitgevers niets aan beginnende schrijvers, en halen zij voornamelijk inkomsten uit zaken als dieetgidsen, kalenders, en een heel enkele bestsellerauteur.

Dus wat gebeurt er als bestsellerauteurs er op gaan vertrouwen ook op eigen naam wel te kunnen verkopen? Iedereen verdient op dit moment aan hun boeken, maar zij zelf toch het minst…

En waarom zou je als beginnende auteur nog een uitgever opzoeken, als internet je zo makkelijk in staat stelt je werk als e-boek te verspreiden? Of om zelf een handel in papieren boeken te beginnen, bij een print-on-demand dienst, zoals Lulu.com?

Thomas van Aalten — die overigens enige romans op zijn naam heeft — verzamelde de artikelen die hij vorig jaar schreef voor sargasso.nl in een PDF-bestand. En aan dat bestand is nog wel wat te verbeteren om het een echt e-boek te laten zijn.

Maar zijn idee intrigeert me; ook al omdat geen uitgever zich daar ooit aan zal wagen. Weblogs zijn een merkwaardig vluchtig medium. Toch verdienen sommige woorden het wel degelijk om nogmaals onder de aandacht gebracht te worden.

boeklog 5 ii 2010

 

Internet heeft éen vooralsnog onoplosbare paradox opgeleverd.

Aan de ene kant stelt deze infrastructuur nu iedereen in staat zonder kosten informatie, en andere vormen van digitale content, te verspreiden. En internetgebruikers hoeven vaak niets te betalen om daarvan kennis te nemen. [Later in deze serie aandacht voor de meer directe gevolgen van dit fenomeen].

Tegelijkertijd is inhoud, diezelfde digitale content, nu meer waard dan ooit. Maar dit geldt dan alleen voor enkele grote bedrijven, en reeksen aan non-gouvernementele organisaties belast met het innen van auteursrechten en andere licenties.

Op dit moment hebben deze laatste twee groepen verreweg de overhand. Alleen hun al zo gevestigde belangen worden door de politiek bediend.

Het boek Free Culture van de rechtsgeleerde Laurence Lessig gaat over dit fenomeen, en de negatieve gevolgen die dat voor de hele cultuur heeft. Ook voor de niet-internetgebruikers. Maar dit boek, dat in een elektronische versie gratis online is te vinden, stamt uit 2004. En Lessig heeft ondanks al zijn somberheid van toen niet voorzien tot welke uitwassen de auteursrechtenmafia, met de wet in de hand, in staat is gebleken.

In de VS hebben sindsdien een aantal mensen miljoenenboetes opgelegd gekregen, vanwege de schade die zij volgens de muziekindustrie veroorzaakten door een stuk of wat liedjes online te zetten.

Frankrijk kent nu de wet Hadopi, die bepaalt dat iedereen die drie keer betrapt wordt op illegale handelingen online een jaar geen internettoegang meer mag hebben. Loopt het abonnement bij de provider ondertussen wel gewoon door.

Het Verenigd Koninkrijk werkt aan eenzelfde wet, ook al gaat die tegen het universele mensenrecht in dat iedereen toegang tot informatie moet kunnen krijgen.

En Nederlandse politici overwegen in hun blinde kippendrift deep packet inspection van alle internetverkeer te verplichten. [Dit is ook de technische methode waarmee in Frankrijk waarschijnlijk de wet Hadopi gehandhaafd zal worden].

Terwijl het toch andersom zou moeten zijn. Principieel. Juridisch gezien. Als zo veel mensen zo makkelijk en zo vaak zonder het te weten een wet overtreden, dan moet die wet worden herzien. Of zelfs helemaal worden afgeschaft. Overal. Omdat internet zich niets van grenzen aantrekt.

En daarom zijn mensen als Laurence Lessig zo vreselijk nodig. Die vertolken als vrijwel enige nog een stem van rede, in een wereld zo vol van stomme dwaasheid.

boeklog 3 ii 2010

[lees de hele serie over e-boeken in de praktijk]

Het e-boek zet op vele terreinen van alles in beweging. Zo kunt u al door het hebben van een elektronisch boek een misdadiger zijn zonder dit te weten. Zelfs door een tekst uit het publieke domein te downloaden, is er kans dat u een economisch delict pleegt; omdat er een groot verschil kan bestaan tussen het moment waarop de auteursrechten in het ene land vervallen, of in het andere land.

Van George Orwell, die stierf in 1950, zijn bijvoorbeeld vele teksten digitaal online gezet in Australië. Dat mag in dat land ook. Maar Britten, andere Europeanen, of Amerikanen, mogen toch niet aan die elektronische teksten komen. Ook al staan deze bestanden bij een respectabele organisatie als het Project Gutenberg. Sterker nog, zelfs er naar linken kan al als een misdaad gelden, volgens de huidige Nederlandse jurisprudentie [deze website wordt in de VS gehost, ik link hierboven niet uit provocatie].

En bij elk e-boek geldt voortaan ook de vraag: is het boek wel uw bezit? Ondanks het geld eraan besteed? Of hebt u slechts een licentie verkregen om het de digitale tekst op uw apparatuur te bewaren, en alleen daarop in te kijken? Gaat dit laatste op, dan is het u doorgaans verboden het e-boek aan een ander cadeau te doen, en doorverkopen mag al helemaal niet. De uitgevers kopiëren alleen zo wel blind éen op éen zakenmodellen waarvan de muziekindustrie al bewezen heeft dat die niet werken.

Tegelijk gaat elke harde schijf een keer kapot, verandert de software voor rechtenbeheer van jaar tot jaar. Niet te tellen waren de CD-Roms en CDi’s uit de jaren negentig in mijn bezit waarmee op een gegeven moment niets meer was aan te vangen. De sleutel om ze te gebruiken bestond niet meer; en de eigenaar verdween, of die bekommert zich niet langer om zijn oude klanten.

Terwijl een papieren boek wel heel slecht moet worden opgeslagen, wil dat over dertig jaar minder goed leesbaar zijn als nu.

De exact zelfde uitgave als ik las van Musil’s essay Über die Dummheit is in PDF-formaat heel makkelijk online te vinden. Ik heb begin deze eeuw nog de papieren versie aangeschaft, kreeg van de uitgever wat later het e-boek voor een kleinigheid cadeau, en zie nu dat ook andere exclusieve aanbiedingen uit die tijd inmiddels gewoon gratis op internet te vinden zijn.

Ergerlijker is evenwel dat op de PDF’s online geen kopieerbeveiliging meer zit, en op mijn oer-exemplaar uit 2001 wel. En toch weet ik een illegale daad te begaan door zo’n onbeveiligde versie op mijn harde schijf te zetten; zelfs al is die nuttiger in gebruik.

Kortom, het papieren boekje van Musil is een rijk bezit. De onbeveiligde PDF is handig om er tekstgedeelten uit te kopiëren; of om de tekst altijd bij me te hebben, mocht ik daar voor voelen. Beide versies hebben zo hun voordelen. Slechts éen versie bezit nu wel erg veel nadelen.

boeklog 3 ii 2010

[...] Waarop de voornaamste conclusie is die deze uitgave oplevert dat zelfs lezingen bij de KNAW met de beperking kampen van alle lezingen. Hoe hooggeleerd het publiek ook is, als dit tot niet de vakbroeders behoort, moet de spreker zich al gauw tot algemeenheden beperken. [...]

boeklog 2 ii 2010 bis

PDF, het Portable Document Format, is tegenwoordig het standaardformaat om elektronische documenten in aan te maken waaraan niets meer veranderd hoeft te worden. De inhoud ziet er op elke computer, of na elke printer hetzelfde uit. Iedereen gebruikt het. Archieven zetten tegenwoordig PDF in om bestanden over twintig jaar nog te kunnen lezen. En wie in Nederland elektronisch belastingaangifte doet, vult de velden in van een PDF-formulier.

Deze laatste functie, die interactiviteit biedt, is meteen ook een behoorlijk zwakke plek. Er zwerven tal van geprepareerde PDF’s rond op internet, die, eenmaal geopend, kwaadwillenden via een javascriptje in staat stellen om malware op uw computer te plaatsen.

Dit levert dan weer als probleem op dat de standaardsoftware om PDF’s te lezen, Adobe Acrobat Reader, telkens bijgepleisterd moet worden. Terwijl het al zo’n onbruikbaar obees programma is.

Pas de laatste jaren dienen zich redelijke en gratis alternatieven aan voor de Acrobat Reader, zoals Foxit, of Sumatra.

En ook aan de andere kant, bij het aanmaken van de PDF’s, is het vaak nog armoe. Neem nu zo’n tekst als dit rapport van het Wetenschappelijk bureau van het CDA. Daarvan is de PDF online niet meer dan een toevallig bijproduct van de PDF die de drukker ontving, om een boek van te maken. En dat is een kwaal waar nogal wat PDF’s aan lijden die ook e-boeken hadden kunnen zijn.

Weinig is simpeler dan om automatisch een inhoudsopgave te genereren bij het aanmaken van een PDF, bijvoorbeeld. Meestal vereist dat niets meer dan om aan éen opmaakkenmerk, zoals de stijl die voor de hoofdstuktitels gebruikt wordt, toe te voegen dat die moet meetellen in een TOC [Table of Contents].

Maar nee, zelfs die moeite is vrijwel meteen al te veel. Vrijwel geen PDF is een elektronisch document, met interne hyperlinks, of aanclickbare paginanummers in de inhoudsopgave.

Een PDF als dit rapport is nog net éen stap beter dan een ingescande versie, omdat de tekst geselecteerd kan worden, om naar elders te kopiëren. Verder niets. En een elektronische tekst die misschien beter uitgeprint kan worden, is nauwelijks een elektronische tekst te noemen.

boeklog 2 ii 2010